طلوع اسلام
Allama Iqbal (1877–1938)دلیلِ صُبحِ روشن ہے ستاروں کی تنک تابی
اُفُق سے آفتاب اُبھرا، گیا دورِ گراں خوابی
عُروُقِ مُردۂ مشرق میں خُونِ زندگی دوڑا
سمجھ سکتے نہیں اس راز کو سینا و فارابی
مسلماں کو مسلماں کر دیا طوفانِ مغرب نے
تلاطم ہائے دریا ہی سے ہے گوہر کی سیرابی
عطا مومن کو پھر درگاہِ حق سے ہونے والا ہے
شکوہِ ترکمانی، ذہنِ ہندی، نُطقِ اعرابی
اثر کچھ خواب کا غُنچوں میں باقی ہے تو اے بُلبل!
“نوا را تلخ تر می زن چو ذوقِ نغمہ کم یابی”
تڑپ صحنِ چمن میں، آشیاں میں، شاخساروں میں
جُدا پارے سے ہو سکتی نہیں تقدیرِ سیمابی
وہ چشمِ پاکبیں کیوں زینتِ برگستواں دیکھے
نظر آتی ہے جس کو مردِ غازی کی جگر تابی
ضمیرِ لالہ میں روشن چراغِ آرزو کر دے
چمن کے ذرّے ذرّے کو شہیدِ جُستجو کر دے
سرشکِ چشمِ مُسلم میں ہے نیساں کا اثر پیدا
خلیل اللہؑ کے دریا میں ہوں گے پھر گُہر پیدا
کتابِ مِلّتِ بیضا کی پھر شیرازہ بندی ہے
یہ شاخِ ہاشمی کرنے کو ہے پھر برگ و بر پیدا
ربود آں تُرکِ شیرازی دلِ تبریز و کابل را
صبا کرتی ہے بُوئے گُل سے اپنا ہمسفر پیدا
اگر عثمانیوں پر کوہِ غم ٹُوٹا تو کیا غم ہے
کہ خُونِ صد ہزار انجم سے ہوتی ہے سحَر پیدا
جہاں بانی سے ہے دُشوار تر کارِ جہاں بینی
جگر خُوں ہو تو چشمِ دل میں ہوتی ہے نظر پیدا
ہزاروں سال نرگس اپنی بے نُوری پہ روتی ہے
بڑی مشکل سے ہوتا ہے چمن میں دیدہوَر پیدا
نوا پیرا ہو اے بُلبل کہ ہو تیرے ترنّم سے
کبوتر کے تنِ نازک میں شاہیں کا جگر پیدا
ترے سینے میں ہے پوشیدہ رازِ زندگی کہہ دے
مسلماں سے حدیثِ سوز و سازِ زندگی کہہ دے
خدائے لم یزل کا دستِ قُدرت تُو، زباں تُو ہے
یقیں پیدا کر اے غافل کہ مغلوبِ گُماں تو ہے
پرے ہے چرخِ نیلی فام سے منزل مسلماں کی
ستارے جس کی گردِ راہ ہوں، وہ کارواں تو ہے
مکاں فانی، مکیں آنی، ازل تیرا، ابد تیرا
خدا کا آخری پیغام ہے تُو، جاوداں تو ہے
حنا بندِ عروسِ لالہ ہے خُونِ جگر تیرا
تری نسبت براہیمی ہے، معمارِ جہاں تو ہے
تری فطرت امیں ہے ممکناتِ زندگانی کی
جہاں کے جوہرِ مُضمَر کا گویا امتحاں تو ہے
جہانِ آب و گِل سے عالَمِ جاوید کی خاطر
نبوّت ساتھ جس کو لے گئی وہ ارمغاں تو ہے
یہ نکتہ سرگزشتِ مِلّتِ بیضا سے ہے پیدا
کہ اقوامِ زمینِ ایشیا کا پاسباں تو ہے
سبَق پھر پڑھ صداقت کا، عدالت کا، شجاعت کا
لیا جائے گا تجھ سے کام دنیا کی امامت کا
یہی مقصودِ فطرت ہے، یہی رمزِ مسلمانی
اُخُوّت کی جہاںگیری، محبّت کی فراوانی
بُتانِ رنگ و خُوں کو توڑ کر مِلّت میں گُم ہو جا
نہ تُورانی رہے باقی، نہ ایرانی نہ افغانی
میانِ شاخساراں صحبتِ مرغِ چمن کب تک!
ترے بازو میں ہے پروازِ شاہینِ قہستانی
گمان آبادِ ہستی میں یقیں مردِ مسلماں کا
بیاباں کی شبِ تاریک میں قِندیلِ رہبانی
مٹایا قیصر و کسریٰ کے استبداد کو جس نے
وہ کیا تھا، زورِ حیدرؓ، فقرِ بُوذرؓ، صِدقِ سلمانیؓ
ہُوئے احرارِ مِلّت جادہ پیما کس تجمّل سے
تماشائی شگافِ در سے ہیں صدیوں کے زِندانی
ثباتِ زندگی ایمانِ مُحکم سے ہے دنیا میں
کہ المانی سے بھی پائندہ تر نکلا ہے تُورانی
جب اس انگارۂ خاکی میں ہوتا ہے یقیں پیدا
تو کر لیتا ہے یہ بال و پرِ رُوح الامیں پیدا
غلامی میں نہ کام آتی ہیں شمشیریں نہ تدبیریں
جو ہو ذوقِ یقیں پیدا تو کٹ جاتی ہیں زنجیریں
کوئی اندازہ کر سکتا ہے اُس کے زور بازو کا!
نگاہِ مردِ مومن سے بدل جاتی ہیں تقدیریں
ولایت، پادشاہی، علمِ اشیا کی جہاںگیری
یہ سب کیا ہیں، فقط اک نکتۂ ایماں کی تفسیریں
براہیمی نظر پیدا مگر مشکل سے ہوتی ہے
ہَوس چھُپ چھُپ کے سینوں میں بنا لیتی ہے تصویریں
تمیزِ بندہ و آقا فسادِ آدمیّت ہے
حذَر اے چِیرہ دستاں! سخت ہیں فطرت کی تعزیریں
حقیقت ایک ہے ہر شے کی، خاکی ہو کہ نُوری ہو
لہُو خورشید کا ٹپکے اگر ذرّے کا دل چِیریں
یقیں محکم، عمل پیہم، محبّت فاتحِ عالم
جہادِ زِندگانی میں ہیں یہ مردوں کی شمشیریں
چہ باید مرد را طبعِ بلندے، مشربِ نابے
دلِ گرمے، نگاہِ پاک بینے، جانِ بیتابے
عقابی شان سے جھپٹے تھے جو، بے بال و پر نکلے
ستارے شام کے خُونِ شفَق میں ڈُوب کر نکلے
ہُوئے مدفونِ دریا زیرِ دریا تیرنے والے
طمانچے موج کے کھاتے تھے جو، بن کر گُہر نکلے
غبارِ رہ گزر ہیں، کیمیا پر ناز تھا جن کو
جبینیں خاک پر رکھتے تھے جو، اِکسیر گر نکلے
ہمارا نرم رو قاصد پیامِ زندگی لایا
خبر دیتی تھیں جن کو بجلیاں وہ بے خبر نکلے
حرم رُسوا ہُوا پیرِ حرم کی کم نگاہی سے
جوانانِ تتاری کس قدر صاحب نظر نکلے
زمیں سے نُوریانِ آسماں پرواز کہتے تھے
یہ خاکی زندہ تر، پائندہ تر، تابندہ تر نکلے
جہاں میں اہلِ ایماں صورتِ خورشید جیتے ہیں
اِدھر ڈُوبے اُدھر نکلے، اُدھر ڈُوبے اِدھر نکلے
یقیں افراد کا سرمایۂ تعمیرِ مِلّت ہے
یہی قوّت ہے جو صورت گرِ تقدیر مِلّت ہے
تُو رازِ کن فکاں ہے، اپنی انکھوں پر عیاں ہو جا
خودی کا راز داں ہو جا، خدا کا ترجماں ہو جا
ہوس نے کر دیا ہے ٹکڑے ٹکڑے نوعِ انساں کو
اُخُوّت کا بیاں ہو جا، محبّت کی زباں ہو جا
یہ ہندی، وہ خُراسانی، یہ افغانی، وہ تُورانی
تُو اے شرمندۂ ساحل! اُچھل کر بے کراں ہو جا
غبار آلودۂ رنگ و نَسب ہیں بال و پر تیرے
تُو اے مُرغِ حرم! اُڑنے سے پہلے پَرفشاں ہو جا
خودی میں ڈوب جا غافل! یہ سِرِّ زندگانی ہے
نکل کر حلقۂ شام و سحَر سے جاوداں ہو جا
مَصافِ زندگی میں سیرتِ فولاد پیدا کر
شبستانِ محبّت میں حریر و پرنیاں ہو جا
گزر جا بن کے سیلِ تُند رَو کوہ و بیاباں سے
گلستاں راہ میں آئے تو جُوئے نغمہ خواں ہو جا
ترے علم و محبّت کی نہیں ہے انتہا کوئی
نہیں ہے تجھ سے بڑھ کر سازِ فطرت میں نَوا کوئی
ابھی تک آدمی صیدِ زبونِ شہریاری ہے
قیامت ہے کہ انساں نوعِ انساں کا شکاری ہے
نظر کو خِیرہ کرتی ہے چمک تہذیبِ حاضر کی
یہ صنّاعی مگر جھُوٹے نگوں کی ریزہ کاری ہے
وہ حکمت ناز تھا جس پر خردمندانِ مغرب کو
ہوَس کے پنجۂ خُونیں میں تیغِ کارزاری ہے
تدبّر کی فسُوں کاری سے محکم ہو نہیں سکتا
جہاں میں جس تمدّن کی بِنا سرمایہ داری ہے
عمل سے زندگی بنتی ہے جنّت بھی، جہنّم بھی
یہ خاکی اپنی فطرت میں نہ نُوری ہے نہ ناری ہے
خروش آموزِ بُلبل ہو، گِرہ غنچے کی وا کر دے
کہ تُو اس گُلِستاں کے واسطے بادِ بہاری ہے
پھر اُٹھّی ایشیا کے دل سے چنگاری محبّت کی
زمیں جولاں گہِ اطلس قبایانِ تتاری ہے
بیا پیدا خریدارست جانِ ناتوانے را
“پس از مدّت گذار افتاد بر ما کاروانے را”
بیا ساقی نواے مرغِ زار از شاخسار آمد
بہار آمد نگار آمد، نگار آمد قرار آمد
کشید ابرِ بہاری خیمہ اندر وادی و صحرا
صداے آبشاراں از فرازِ کوہسار آمد
سرت گردم تو ہم قانونِ پیشیں ساز دہ ساقی
کہ خیلِ نغمہ پردازاں قطار اندر قطار آمد
کنار از زاہداں برگیر و بےباکانہ ساغر کش
پس از مدّت ازیں شاخِ کہن بانگِ ہزار آمد
بہ مشتاقاں حدیثِ خواجۂؐ بدر و حنین آور
تصرّف ہاے پنہانش بچشمم آشکار آمد
دگر شاخِ خلیلؑ از خُونِ ما نم ناک می گردد
ببازارِ محبّت نقدِ ما کامل عیار آمد
سرِ خاکِ شہیدے برگہاے لالہ می پاشم
کہ خونش با نہالِ مِلّتِ ما سازگار آمد
“بیا تا گُل بیفشانیم و مے در ساغر اندازیم
فلک را سقف بشگافیم و طرحِ دیگر اندازیم”
dalil-e-subh-e-raushan hai sitaron ki tunuk tabi
ufuq se aftab ubhra, gaya daur-e-giran khwabi
urwuq-e-murda-e-mashriq mein khun-e-zindagi daura
samajh sakte nahin is raz ko sina-o-farubi
musalman ko musalman kar diya tufan-e-maghrib ne
talatum ha-e-dariya hi se hai gauhar ki sairabi
ata momin ko phir dargah-e-haq se hone wala hai
shikwa-e-turkmani, zehn-e-hindi, nutq-e-aarabi
asar kuchh khwab ka ghunchon mein baqi hai to ai bulbul!
"nawa ra talkh tar me zan chau zauq-e-naghma kam yabi"
tarap sehn-e-chaman mein, ashiyan mein, shakhsaron mein
juda pare se ho sakti nahin taqdir-e-simabi
wo chashm-e-pakbin kyun zinat-e-bargsutwan dekhe
nazar ati hai jis ko mard-e-ghazi ki jigar tabi
zamir-e-lala mein raushan charagh-e-arzu kar de
chaman ke zarre zarre ko shahid-e-justuju kar de
sarishk-e-chashm-e-muslim mein hai naisan ka asar paida
khalil allah ke dariya mein honge phir guhar paida
kitab-e-millat-e-baiza ki phir shiraza bandi hai
ye shakh-e-hashimi karne ko hai phir barg-o-bar paida
rabod an tark-e-shirazi dil-e-tabrez-o-kabal ra
saba karti hai bu-e-gul se apna hamsafar paida
agar usmaniyon par koh-e-gham tuta to kya gham hai
ke khun-e-sad hazar anjum se hoti hai sahar paida
jahan bani se hai dushwar tar kar-e-jahan bini
jigar khun ho to chashm-e-dil mein hoti hai nazar paida
hazaron sal nargis apni be nuri pe roti hai
bari mushkil se hota hai chaman mein didhor paida
nawa paira ho ai bulbul ke ho tere tarannum se
kabutar ke tan-e-nazuk mein shahin ka jigar paida
tire sine mein hai poshida raz-e-zindagi kah de
musalman se hadis-e-soz-o-saz-e-zindagi kah de
khuda-e-lam yazal ka dast-e-qudrat tu, zaban tu hai
yaqin paida kar ai ghafil ke maghlub-e-guman to hai
pare hai charkh-e-nili fam se manzil musalman ki
sitare jis ki gard-e-rah hun, wo karwan to hai
makan fani, makin ani, azal tera, abad tera
khuda ka akhiri paigham hai tu, jawedan to hai
hina band-e-urus-e-lala hai khun-e-jigar tera
tiri nisbat barahimi hai, memar-e-jahan to hai
tiri fitrat amin hai mumkinat-e-zindagani ki
jahan ke jauhar-e-muzmar ka goya imtihan to hai
jahan-e-ab-o-gil se alam-e-jawed ki khatir
nabuwwat sath jis ko le gai wo armughan to hai
ye nukta sarguzasht-e-millat-e-baiza se hai paida
ke aqwam-e-zamin-e-eshiya ka pasban to hai
sabaq phir parh sadaqat ka, adalat ka, shujaat ka
liya jaega tujh se kam duniya ki imamat ka
yahi maqsud-e-fitrat hai, yahi ramz-e-musalmani
ukhuwwat ki jahangiri, mohabbat ki farawani
butan-e-rang-o-khun ko tor kar millat mein gum ho ja
na turani rahe baqi, na irani na afghani
miyan-e-shakhsaran sohbat-e-murgh-e-chaman kab tak!
tire bazu mein hai parwaz-e-shahin-e-qahsatani
guman abad-e-hasti mein yaqin mard-e-musalman ka
bayaban ki shab-e-tarik mein qindil-e-rahbani
mitaya qaisar-o-kisra ke istibdad ko jis ne
wo kya tha, zor-e-haidar, faqr-e-buzar, sidq-e-sullamani
hue ahrar-e-millat jada paima kis tajammul se
tamashai shigaf-e-dar se hain sadiyon ke zindani
sabat-e-zindagi iman-e-mohkam se hai duniya mein
ke almani se bhi painda tar nikla hai turani
jab is angara-e-khaki mein hota hai yaqin paida
tu kar leta hai ye bal-o-par-e-ruh-e-alamin paida
ghulami mein na kam ati hain shamshiren na tadbiren
jo ho zauq-e-yaqin paida to kat jati hain zanjiren
koi andaza kar sakta hai us ke zor-e-bazu ka!
nigah-e-mard-e-momin se badal jati hain taqdiren
wilayat, padshahi, ilm-e-ashiya ki jahangiri
ye sab kya hain, faqat ik nukta-e-iman ki tafsiren
barahimi nazar paida magar mushkil se hoti hai
haus chhup chhup ke sinon mein bana leti hai taswiren
tamiz-e-banda-o-aqa fasad-e-admiyyat hai
hazar ai chira dastan! sakht hain fitrat ki taaziren
haqiqat ek hai har shai ki, khaki ho ke nuri ho
lahu khurshid ka tapke agar zarre ka dil chiren
yaqin mohkam, amal paiham, mohabbat fateh-e-alam
jihad-e-zindagani mein hain ye mardon ki shamshiren
cha bayad mard ra tab-e-balnide, mashrab-e-nabe
dil-e-garme, nigah-e-pak bine, jan-e-betabe
uqabi shan se jhapte the jo, be bal-o-par nikle
sitare sham ke khun-e-shafaq mein dub kar nikle
hue madfon-e-dariya zer-e-dariya tairne wale
tamanche mauj ke khate the jo, ban kar guhar nikle
ghubar-e-rah guzar hain, kimiya par naz tha jin ko
jabinen khak par rakhte the jo, iksir gar nikle
hamara narm ro qasid payam-e-zindagi laya
khabar deti thin jin ko bijliyan wo be khabar nikle
haram ruswa hua pir-e-haram ki kam nigahi se
jawanan-e-tatari kis qadar sahab nazar nikle
zamin se nuryan-e-asman parwaz kahte the
ye khaki zinda tar, painda tar, tabinda tar nikle
jahan mein ahl-e-iman surat-e-khurshid jite hain
idhar dube idhar nikle, idhar dube idhar nikle
yaqin afrad ka sarmaya-e-taamir-e-millat hai
yahi quwwat hai jo surat gar-e-taqdir millat hai
tu raz-e-kin fakan hai, apni ankhon par ayan ho ja
khudi ka raz dan ho ja, khuda ka tarjuman ho ja
hawas ne kar diya hai tukre tukre nau-e-insan ko
ukhuwwat ka bayan ho ja, mohabbat ki zaban ho ja
ye hindi, wo khurasani, ye afghani, wo turani
tu ai sharminda-e-sahil! uchhal kar be karan ho ja
ghubar aluda-e-rang-o-nasab hain bal-o-par tere
tu ai murgh-e-haram! urne se pahle purfishan ho ja
khudi mein dub ja ghafil! ye sirr-e-zindagani hai
nikal kar halqa-e-sham-o-sahar se jawedan ho ja
masaf-e-zindagi mein sirat-e-faulad paida kar
shabistan-e-mohabbat mein harir-o-parniyan ho ja
guzar ja ban ke sail-e-tund rau koh-o-bayaban se
gulistan rah mein ae to ju-e-naghma khwan ho ja
tire ilm-o-mohabbat ki nahin hai intiha koi
nahin hai tujh se barh kar saz-e-fitrat mein nawa koi
abhi tak admi said-e-zabun-e-shahryari hai
qayamat hai ke insan nau-e-insan ka shikari hai
nazar ko khira karti hai chamak tahzib-e-hazir ki
ye sannai magar jhute nigun ki reza kari hai
wo hikmat naz tha jis par khiradmandan-e-maghrib ko
hawas ke panja-e-khunin mein tegh-e-karzari hai
tadabbur ki fusun kari se mohkam ho nahin sakta
jahan mein jis tamaddun ki bina sarmaya dari hai
amal se zindagi banti hai jannat bhi, jahannam bhi
ye khaki apni fitrat mein na nuri hai na nari hai
kharosh amoz-e-bulbul ho, girah ghunche ki wa kar de
ke tu is gulistan ke waste bad-e-bahari hai
phir utthi eshiya ke dil se chingari mohabbat ki
zamin jaulan gah-e-atlas qabayan-e-tatari hai
biya paida kharidarast jan-e-natuane ra
"pas az muddat guzar uftad bar ma karoane ra"
biya saqi nauai murgh-e-zar az shakhsar amad
bahar amad nigar amad, nigar amad qarar amad
kashid abr-e-bahari khema andar wadi-o-sahra
sadai absharan az faraz-e-kohsar amad
sarat gardam to ham qanun-e-peshin saz da saqi
ke khail-e-naghma pardazan qatar andar qatar amad
kanar az zahidan bargir-o-bebakana saghar kash
pas az muddat azen shakh-e-kuhan bang-e-hazar amad
ba mushtaqan hadis-e-khawaja badr-o-hunain awar
tasarruf hae panahansh bachshamam ashkar amad
digar shakh-e-khalil az khun-e-ma nam nak me gardad
bibizar-e-mohabbat naqd-e-ma kamil ayyar amad
sar-e-khak-e-shahide bargaai lala me pasham
ke khunash ba nihal-e-millat-e-ma sazgar amad
"biya ta gul befshanem-o-mai dar saghar andazyam
falak ra saqaf bashgafem-o-tarah-e-digar andazyam"